Geschiedenis van de Regionale Vereniging Natuur en Landschap, Natuurpunt Oost-Brabant

De wapenfeiten uit de beginperiode

‐ Succesvolle campagne tegen de motorcrosswedstrijden (de fameuze Paastrofee) op de Kesselberg (Kessel-Lo, Leuven). Resultaat: klassering Kesselberg eind 1972. 

‐ Jarenlange actie tegen een grootschalige recreatiewaterplas in de ganse Demervallei van Aarschot tot Diest en een hierbij horende villaverkaveling in de bossen van Averbode en van de Merode. Dankzij een proces van actievoeren, inventariseren en dialoog slaagt de jonge vrijwilligersvereniging erin de plannen te laten afvoeren. Nu is dit gebied aangeduid als Vogelrichtlijn- en Habitatgebied en zijn de Demerbroeken en de Merodebossen grootse natuurreservaten deel uitmakend van het Natura 2000 netwerk. 

‐ Succesvolle actie voor de klassering van de Wijngaardberg en de Beninksberg, twee ijzerzandsteenheuvels in Wezemaal. Beide zijn nu natuurreservaat. De actie voor de redding van de Middelberg en het aangrenzende bos- en heidecomplex in Nieuwenhuyzen (Rotselaar), intussen op de gewestplannen aangeduid als natuurgebied, mislukte omwille van een oude verkavelingsvergunning die aanleiding kon geven tot dure planschadevorderingen.

De wapenfeiten uit de beginperiode

- Actie voor de redding van het Walenbos (Tielt-Winge) van ontginning voor nieuwe boerderijvestigingen naar het voorbeeld van de Zegge in Geel. De toenmalige Kleine Landeigendom (voorganger van de Vlaamse Landmaatschappij en gangmaker van de ruilverkavelingen) had hiertoe al een grote hoeveelheid gronden verworven Resultaat: klassering als landschap. Nu is het Walenbos één van de grootste Vlaamse natuurreservaten. 

‐ Succesvolle acties in de omgeving van Aarschot: tegen de doorsnijding van ’s Hertogenheide door de ring rond Aarschot, tegen de ontzanding van Schoonhoven bij de aanleg van de A2, tegen het storten in Vorsdonkbroek. Beide laatste zijn nu robuuste natuurreservaten. Vorsdonkbroek is één van de eerste gebieden waarin percelen binnen het werkingsgebied als particulier natuurreservaat worden aangekocht (1986) dankzij de oprichting van het Natuurfonds Hageland (zie hieronder) binnen de Regionale Vereniging Natuur en Landschap (nu NPOB).  

1976-1986. Start van het reservatennetwerk. Eerste professionalisering. De inzet voor levende waterlopen  

  De Regionale start zelf met de uitbouw van een reservatennetwerk om natuur te redden. De vrijwilligers van ter plaatse gaan zich bekommeren om een gebied, proberen het te verwerven of in huur te krijgen en staan zelf in voor de financiering (er zijn nog geen subsidies) en beheer. In 1976 wordt een eerste natuurgebied, De Snoekengracht in Boutersem, in beheer genomen. Dit wordt later overgedragen aan Natuurreservaten. Vele reservaten volgen: de Langdonken (Herselt), het Vorsdonkbroek (Gelrode), de Baggelt (Messelbroek), het Aardgat (Tienen), het Paepenbroek (Webbekom)…

In 1983 sluit de Regionale Vereniging Natuur en Landschap een samenwerkingsakkoord met Natuurreservaten vzw (nu Natuurpunt), dat in die periode het levenslicht ziet als Vlaamse vleugel van de BNVR. Het akkoord behelst ook de oprichting van het Natuurfonds Hageland. Vanaf dan worden onafgebroken financiële middelen gezocht en ingezameld om zelf gebieden aan te kopen, Uit solidariteit worden ook projecten elders zoals De Maten in Genk en de Vallei van de Zwarte Beek in Koersel ondersteund. Zo wordt de basis gelegd voor bijna 4500 ha beheerd natuurgebied binnen het werkingsgebied van de Regionale, verspreid over de verschillende gemeenten. 

In het begin van de jaren 1980 krijgt de Regionale een eerste professioneel team dankzij een Bijzonder Tijdelijk Tewerkstellingsproject (BTK-project). Ze vestigt haar uitvalsbasis in Tienen. 

Dit is de periode van de strijd voor levende, meanderende waterlopen:

​‐ De jarenlange Velpe-actie: voorkomt de aanbestede en gegunde rechttrekking en normalisering van de Velpe met drooglegging van de volledige vallei tot een drainageklasse van 70 cm onder het maaiveld (nodig om grasland om te zetten tot akkers), en dit van Opvelp (gewestgrens met Wallonië) tot Halen (provincie Limburg) over een afstand van meer dan 35 km. Nu ligt daar een uitgestrekt reservatencomplex van zowel ANB als Natuurpunt met o.m. de Snoekengracht en het Velpevallei/Paddepoel-blok. Indien deze rechttrekking toen was doorgegaan, dan was er nu ongetwijfeld een programma voor renaturering van de waterloop opgezet. 

​‐ De actie tegen grootschalige ingedijkte betonnen wachtbekkens in de Getevallei, waar nu de reservaten Doysbroek en Getebossen gelegen zijn en het perspectief voor inschakeling van de vallei als natuurlijke komberging. 

​‐ In 1981 organiseert de Vereniging in het kasteel van Horst/Sint Pieters Rode de Nationale Natuurbeschermingsdag met als thema ‘Water voor natuur’ en de strijd tegen de rechttrekking van Winge en Motte, waarop zowel de Minister-President als de minister van Leefmilieu van de prille Vlaamse Regering aanwezig zijn. De verdere plannen voor rechttrekking van Winge en Motte zijn niet doorgegaan. 

Op dat moment is de Regionale al de pionier van het idee ‘integraal waterbeheer’. De Regionale stelt een bekenwerkgroep in, die later overgenomen wordt door Natuurreservaten vzw en die in heel Vlaanderen actief wordt (bv. actie rond de Rivierbeek ten zuiden van Brugge), wat uiteindelijk resulteert in het stopzetten van de overal geplande beekrechttrekkingen in Vlaanderen.

1986-1999. Uitbreiding van de werking en het werkingsgebied  

 De Regionale ziet het als een bijzondere missie om de werking gebiedsdekkend te maken en in elke gemeente te komen tot een actieve kern of afdeling. Dit is een tijd van nooit geziene groei, verdieping, en verbreding tot een middenveldorganisatie met een actieve aanwezigheid in elke gemeente, waar de contacten met het beleid verstevigd worden en de organisatie versterkt. De Regionale wordt vanaf nu een speler in elke gemeentelijke adviesraad, bij de projecten rond gemeentelijke natuurontwikkelingsplannen (GNOP), in de ruimtelijke ordeningsprocessen. Ook het Natuurfonds Hageland komt tot volle ontplooiing, wat resulteert in een uitbreiding van beheerde natuurgebieden en een aanzienlijke ledengroei. 

De werking breidt zich uit van het Hageland en het Vlaams-Brabantse Haspengouw naar MiddenBrabant. Er komt een afdeling Leuven en de Regionale Natuur en Landschap fusioneert in 1995 met Milieuoverleg Midden-Brabant. Ze sluit een associatieverdrag met Natuurreservaten Vlaanderen en de autonome fusievereniging kiest als naam Natuurreservaten Oost-Brabant, Regionale Vereniging Natuur en Landschap. Het werkingsgebied van de Regionale strekt zich voortaan uit van Zaventem tot Landen en van Hoeilaart en Tremelo tot Averbode en Geetbets. 

Dit is ook de periode van de totstandkoming van de nieuwe provincie Vlaams-Brabant (1995). Sindsdien zijn de Regionale en haar secretariaat zich ook gaan toeleggen op provinciale materies: de vertegenwoordiging in provinciale adviesraden, overleg, projecten, bekkencomités enz. Er ontstaat een intensieve samenwerking met de nieuwe provincie Vlaams-Brabant. Door haar omvang van nagenoeg de halve provincie kan zij wegen op het beleid. Het team van professionelen en bestuursleden van de Regionale weten de gedeputeerden ervan te overtuigen een verfrissend natuurbeleid te voeren, toch wel enig in Vlaanderen, met subsidiëring van de reservaataankopen, het project Educatief Natuurbeheer, de bijzondere provinciale natuurbeschermingsprojecten voor ondersteuning van natuurverenigingen en voor de inrichting van reservaten, en de provinciale natuurontwikkelingsprojecten zoals de Getebossen en Het Vinne.

In de jaren tachtig worden de criteria voor de afbakening van de Europese Vogelrichtlijngebieden vastgelegd. Het is aan de alertheid van de Regionale te danken dat ook de Demervallei van Schulen tot Aarschot en een deel van de Langdonken als 23e Europees Vogelrichtlijngebied wordt aangeduid. 

Hier begint ook het verhaal van de jarenlange acties rond de ruilverkavelingen. De ruilverkavelingen, Walshoutem, Goetsenhoven en Melkwezer waren ondanks hevig protest van de Vereniging als een pletwals over het landschap gerold. Bij de ruilverkaveling Melkwezer was er een pril en zeer voorzichtig begin om met natuur rekening te houden. Maar de echte doorbraak kwam in de ruilverkaveling Hoegaarden. Door een brede actie slagen de plaatselijke vrijwilligers van de Regionale erin minister De Batselier te overtuigen om het ruilverkavelingsplan sterk bij te sturen zodat de belangrijkste natuur- en landschapswaarden worden gevrijwaard, dat er actief aan natuurontwikkeling wordt gedaan en een deel van de klassieke betonwegen worden vervangen door landschappelijk meer inpasbare en minder betonbehoevende tweestrokenwegen. Dat was nooit eerder gebeurd in de ruilverkavelingsgeschiedenis. Voor het eerst worden ca. 60 ha binnen de ruilverkaveling Hoegaarden bestemd voor natuurontwikkeling en toegewezen als natuurreservaat. Ze liggen mee aan de basis van de intussen 200 ha reservaatgebied in de Hoegaardse valleien. Later zal de Vereniging op dezelfde manier de ruilverkaveling Vissenaken (uitbouw Rozendaal-VelpePaddepoelcomplex met bijkomende vernatting in de vallei) en de ruilverkaveling Willebringen aanpakken en dagelijks opvolgen. Zonder de Regionale zouden deze 3 ruilverkavelingen en ook de ruilverkaveling Melkwezer er anders uitgezien hebben.

1999-2005. Natuurpunt Oost-Brabant: consolidatie en zoeken naar nieuwe identiteit.

Helaas valt de Regionale ondanks haar omvang qua werking en werkingsgebied bij de herziening van het Minasubsidiëring in 2003 terug van 2 VTE op 1 VTE omdat de categorie regionales van meer dan 20 gemeenten komt te vervallen. Dat legt een grote bijkomende druk op het engagement van het bestuur en de vrijwilligers. Het is net omwille van de omvang zowel in oppervlakte als in ledenaantal dat grote regionales zwaarder kunnen wegen op het maatschappelijk debat, meer impact hebben en meer draagvlak kunnen creëren, iets wat door de overheid toch zou mogen gehonoreerd worden. Ook de ondersteuning van de afdelingen en de vrijwilligers komt door deze reductie in het gedrang. In deze periode neemt Natuurreservaten Vlaanderen het model van de Regionale met een werking in elke gemeente en zijn streven naar gebiedsdekking over. In 2001 komt de unie tussen Natuurreservaten en De Wielewaal tot stand en neemt de Vereniging de naam Natuurpunt aan. Reden om Natuurreservaten Oost-Brabant om te dopen tot Natuurpunt Oost-Brabant, Regionale Vereniging Natuur en Landschap. Met de schaalvergroting binnen Natuurpunt Oost-Brabant enerzijds, de versterkte professionalisering binnen Natuurpunt Vlaanderen anderzijds, en het daar introduceren van wat in de 80-iger en 90-iger jaren zo typisch en uniek was voor de aanpak van de Regionale in Oost-Brabant, wordt in de periode 2000-2005 gezocht naar een nieuwe invulling van de regionale missie in complementariteit met de Vlaamse werking.

2) Bijzondere acties voor de biodiversiteit

Intussen blijft de achteruitgang van de biodiversiteit in het agrarisch gebied verder schrikbarende proporties aannemen. Onze akkerfauna en -flora behoren tot de meest bedreigde soortengroepen en sommige van deze soorten dreigen zelfs op korte termijn uit te sterven in België en de ons omringende buurlanden. Baanbrekend binnen de Vereniging is de ontwikkeling van het project ‘Graan voor gorzen’ (sinds 2002). Dit project probeert de achteruitgang te keren door de inrichting van akkerreservaten met specifiek beheer ten voordele van de akkervogels en akkerflora. Het project krijgt een dergelijke weerklank dat het overgenomen wordt door de VLM in de beheerovereenkomsten akkervogels en nu in soortenbeschermingsprogramma’s zoals het SBP Grauwe Kiekendief. Ook hier is de pioniersrol van de Regionale duidelijk.

Voor de stedelijke omgeving speelt het project de ‘De Dijle levend door Leuven’ dat al voor 2000 door Natuurpunt Leuven en NPOB ontwikkeld werd, een voorbeeldrol. Met acties pleit de Vereniging voor een open, levende rivier en groene oevers als deel van het stadslandschap, en dit bij elke gelegenheid, bij elk ruimtelijk plan en elke ruimtelijke uitvoering. Een natuurlijke Dijle in Leuven moet tevens de verbinding vormen tussen de natuurgebieden ten zuiden en ten noorden van de stad. Het Leuvense structuurplan neemt een aantal principes uit dat project over. Op verschillende plaatsen in Leuven is intussen de overwelfde Dijle terug open gelegd. De slagzin ‘De Dijle levend door Leuven’ is nu gemeengoed geworden in de communicatie van de stad en andere organisaties. Later volgt ook de openlegging van de Demer in Diest en staat ook een renaturering van de Gete in Tienen op de agenda bij de VMM. Vanaf 2010 stapt NPOB ook in het provinciaal project ‘Natuur(be)leven in de groene ruimtes van de Leuvense binnenstad’ samen met de Vrienden van Heverleebos en Meerdaalwoud om meer beleidsaandacht te verkrijgen voor het thema ‘natuur in de stad’. In een tweede fase komt er een uitbreiding naar de stadsrand. Na inventarisatie van de (rand)stedelijke biodiversiteit formuleert het project de bedreigingen en kansen en doet beleidsvoorstellen.

4) Landschap en erfgoed  

Landschappelijke eenheden, open landschappen, landschapselementen, holle wegen en kenmerkende cultuur- en erfgoedelementen vormen traditiegetrouw de inzet van de Vereniging. Onder impuls van Natuurpunt Oost-Brabant restaureert Natuurpunt de Heimolen in Langdorp, verwerft de molen van Betekom, en verder molens, tommen, kapelletjes en springt NPOB in de bres voor de natuur- en cultuurwaarden van Meldertbos, een voormalig kasteelpark, en voor Het Bolwerk in Zoutleeuw… In 2013 richt de Regionale de Werkgroep Natuur en Erfgoed op om de bewustwording te stimuleren dat landschappen en reservaten met hun typische fauna en flora tot ons erfgoed behoren, in combinatie met de historische bouwkundige restanten die eventueel aanwezig zijn. Daartoe richt zij specifieke publieksactiviteiten in evenals dieper gravende excursies gericht op competentieontwikkeling voor de leden van de werkgroep en geïnteresseerden. Bijzondere aandacht is al gegaan naar Het Bolwerk in Zoutleeuw (2014), de loopgraven WO I in Dassenaarde (2014), De Wijngaardberg in Wezemaal (2014). In 2015 en 2018 zijn daar nog de succesvolle cursussen bijgekomen: ‘Natuur, landschap en erfgoed’ in resp. Brabants Haspengouw en het Hageland.

2017-2024: verder op kruissnelheid

1) Geslaagde campagne ‘Robuuste valleien voor klimaatbuffering en versterking van de biodiversiteit’ 

Natuurpunt Oost-Brabant is van oudsher een vereniging die sterk inzet op visievorming, en zich hierbij richt op de totaliteit van het landschap en niet alleen op de natuurgebieden. In dat opzicht was de campagne ‘Robuuste valleien voor klimaatbuffering en versterking van de biodiversiteit’ een schot in de roos. Het was een dringende oproep om werk te maken van ruimte voor de rivier en water in de valleien, van het herstellen van de waterrijke leefgebieden en de biodiversiteit, en dit te koppelen aan opslag van koolstof en dus aan klimaatbuffering. Zo worden de kansen voor het milderen en opvangen van de klimaatverandering benut. Met deze campagne vervulde de Vereniging weer haar pioniersrol. De omschrijving “Robuuste” valleien of natuur is nu algemeen gangbaar geworden. 

De grensverleggende symposia met gerenommeerde sprekers (Prof. Dr. Patrick Willems, Prof. Dr. Gert Verstraeten, Prof. Dr. Johan Eyckmans, Prof. Dr. Frank Berendse en onderzoeker KUL Tobias Ceulemans) hebben het thema duidelijk op de agenda gezet. In het tijdschrift verschenen ondersteunende, inhoudelijke artikels. De campagne en de visieontwikkeling met voorstellen rond 12 valleien in het werkingsgebied werden gebundeld in een apart themanummer van 60 blz. Dat verscheen als een extra-editie van het tijdschrift. De eindpublicatie werd voorgesteld op een afsluitend symposium (30 juni, Orangerie kasteel van Horst) in aanwezigheid van publiek, pers en o.a. de gedeputeerde Leefmilieu van de provincie Vlaams-Brabant. Daarnaast was er nog de aanvullende digitale communicatie via nieuwsbrieven en facebook. De afdelingen hebben hun werking en focusactiviteiten op het thema afgestemd. Voor hen werd ook een begeleiding via de campagnewerkgroep en een vorming van 5 sessies georganiseerd. 

Er volgden andere campagnes: ‘50 jaar later en 20 jaar verder’, en ‘Natuur in het hart in OostBrabant’.